Zdania

Obserwacje

Obserwacje to najprostszy typ zdania. Mogą się składać z tylko jednego słowa, które zwraca uwagę słuchacza.

mau! – Kot!
shava! – Pada!

7.2. Zdania oznajmujące

7.2.1. Z podmiotem-zaimkiem

Normalnie zdanie składa się z podmiotu i predykatu. W najprostrzych zdaniach podmiot to zaimek osobowy, a predykat to przymiotnik lub rzeczownik.

mi bon. – Jestem dobry.
ye nove. – To jest nowe.
ye Sara. – Ona to Sara.

Słowo no jes dodawane, by tworzyć przeczenie.

mi no bon. – Nie jestem dobry.
ye no nove. – To nie jest nowe.
ye no Sara. – Ona to nie Sara.

Również dwa zaimki osobowe mogą być zestawione.

mi si ye. – Ja jestem nim/nią.
mi no tu. – Ja Nie jestem tobą.

7.2.2. Z podmiotem-rzeczownikiem

Gdy podmiot jest rzeczownikiem, słowo si (tak) jest dodawane przed predykatem w zdaniach pozytywnych. Przeczenia używają no, jak wyżej.

Sara si bon. – Sara jest dobra.
seku si dai. – Kamień jest duży.
meza si nove. – Stół jest nowy.
meza no lau. – Stół nie jest stary.

7.2.3. Z podmiotem-przymiotnikiem

Ta sama zasada działa przy zdaniach z dwoma przymiotnikami.

jovan si sundar. – Młode jest piękne.
nove no lau. – Nowe nie jest stare.

7.2.4. Być

Pandunia nie używa czasownika jak "być" języka polski.

7.3. Zdania czynne

W predykatach czynności, główne zdanie w predykatacie to czasownik (tj. słowo-czynność). W Panduni, czasowniki są łatwe do rozpoznania, bo większość kończy się na -a lub -u.

Zdania czynne używające czasownika kończącego się na -a mają szyk podmiot-orzeczenie-dopełnienie (SVO).

mi yam aple. – Ja jem jabłka.
mi audi musike. – Ja słucham muzyki.
mi vide tu. – Ja widzę cię.

Czasowniki kończące się na -u są użwane w szyku podmiot-dopełnienie-orzeczenie (SOV).

mi aple niamu.Ja jabłka jem.

SOV i SVO są dwoma najpowszechniejszymi szykami zdania w językach świata. SOV jest używany w językach jak hindi-urdu, tamil, tureckim, japońskim i koreańskim. SVO jest używany w (między innymi) językach: angielskim, hiszpańskim, mandaryńskim, indonezyjskim i współczesnym arabskim.

7.4. Zdania bierne

7.4.1. Szyk OV

W stronie biernej nie ma podmiotu-agenta w zdaniu. Jest tylko dopełnienie i orzeczenie. Normalnie strona bierna jest wyrażana szykiem zdania dopełnienie-orzeczenie (VO) z czasownikiem kończącym się na -u.

tu vidu. – Ty jesteś widziany.
musike audu. – Muzyka jest słyszana.
pang baku. – Chleb jest pieczony.

Tu skupienie pada na dopełnienie, które jest pierwszym słowem w zdaniu. Dopełnienie jest biernym aktorem poddawanym działaniu.

Agent może być wspomniany po czasowniku z lub bez przyimka da.

tu vidu mi. – Jesteś widziany przez mnie.
tu vidu da mi. – Jesteś widziany przez mnie.

7.4.2. Szyk VO

W szyku zdania dopełnienie-orzeczenie (VO) skupienie pada na orzeczenie.

vide tu. – Widzenie cię.
audi musike. – Słuchanie muzyki.
baka pang. – Pieczenie chleba.

7.6. Struktura osiowa

7.6.1. Podstawowa struktura osiowa (SVOVO)

W strukturze osiowej szyk zdania to: podmiot – orzeczenie 1. – dopełnienie 1. – orzeczenie 2. – dopełnienie 2.

Dopełnienie 1. spełnia podwójną rolę. Jest jednocześnie dopełnieniem dla orzeczenia 1. i podmiotem dla orzeczenia 2.

mi vol tu yam sabze. – Ja chcę ty jesz warzywa.

W powyższym przykładzie, mi wol ma tu jako swoje dopełnienie; jednocześnie tu działa jako podmiot następnego predykatu, yam sabze, więc tu jest osią całego zdania.

7.7. Seryjne czsowniki

Wszystkie słowa-czyny (czasowniki), które pojawiają się jeden po drugim są aktywowane przez podmiot. Mogą być dwa, trzy albo i więcej słów-czynów w serii.

  1. mi ga dom. – Idę do domu.
  2. mi bil ga dom. – Mogę iśc do domu.
  3. mi vol bil ga dom. – Chcę móc iść do domu.

7.8. Opuszczanie zaimka

W pewnych typach wyrażeń zaimki są opuszczane dla zwięzłości. Dochodzi do tego szczególnie w rozkazach i prośbach.

7.8.1. Krótka struktura osiowa (VOVO)

mi sual tu basha pandunia. – Pytam mówisz w Pandunia.
sual tu basha pandunia? – Czy mówisz w Panduni?

7.8.2. Krótka struktura osiowa (VVO)

mi ching tu lai dom. – Proszę cię, żebyś wrócił do domu.
ching lai dom! – Proszę, wróć do domu! (Dosłownie Prosić wrócić dom!)


8. Spójniki

8.1. Podstawowe spójniki

  1. e i (łączy dwa podobne słowa lub wyrażenia)
  2. o lub (łączy dwa alternatywne słowa lub wyrażenia)
  3. a – ale (wprowadza słowo lub wyrażenie, które które kontrastuje lub zaprzecza poprzedzającemu słowu lub wyrażeniu)

mi suka mau e vaf. – Lubię koty i psy.
mi suka mau o vaf. – Lubię koty lub psy.
mi suka mau a no vaf. – Lubię koty ale nie psy.


9. Partykuły

9.1. Potwierdzenie i Przeczenie

9.1.1. Potwierdzenie

Partykuła si potwierdza, a no przeczy. Inaczej, si oznacza "być", a no znaczy "nie być".

Wyrażenia są domyślnie twierdzące, więc słowo si nie jest zawsze potrzebne. Jakkolwiek, jest szczególnie poręczne w wyrażaniu stanu.

mi si jen. – Ja jestem osobą.
ye si nove meza. – To jest nowy stół.

9.1.2. Przeczenie

Takie zdania mogą być prosto zaprzeczane przez no.

mi no jen. – Ja nie jestem osobą.
ye no nove meza. – To nie jest nowy stół.

Słowo no jest używane do zaprzeczania czegokolwiek. Działa zawsze na następne słowo.

mi vide tu. – Ja widzę cię.
mi no vide tu. – Ja nie widzę cię.
mi vide no tu a yemon. – Ja widzę nie ciebie,ale ich.

Partykuły si i no są używane też do odpowiadania na pytania.

sual tu vide mi? – Czy widzisz mnie?
si. (mi vide tu.) – Tak. (Widzę się.)
no. (mi no vide tu.) – Nie. (Nie widzę cię.)

Partykuły modyfikatorowe

9.2.1. Posiadanie

Partykuła modyfikatorowa może być używana przy każdym posiadającym rzeczowniku lub zaimku.

Przed su pojawia się posiadacz, a po nim posiadany obiekt.

maria su mama – Marii matka
mi su dom – mój dom
mi su papa su dom – mojego ojca dom

Partykuły di i da są używane do oznaczania posiadania i opisu. di łączy opisujące słowo lub wyrażenie z opisywanym słowem. da działa w przeciwnym kierunku. Łączy opisywane słowo z modyfikatorem.

Przed da pojawia się posiadany obiekt, a po nim posiadacz.

mama da maria – matka Marii
dom da mi – dom mój
dom da papa da mi – dom ojca mojego

9.2.2. Nadawanie cech przymiotnikami

Innym sposobem użycia tych partykuł jest łączenie przymiotnika lub innych słów z rzeczownikiem. To daje nam więcej informacji o rzeczowniku, a partykuła objaśnia, na którym końcu jest główny rzeczownik.

Partykuły modyfikatorowe są użyteczne do tworzenia złożonych przymiotników, które składają się z dwóch lub większej liczby słów.

labi da roze rang – usta koloru róży
oko da sama rang – oczy koloru nieba

Lub w przeciwnej kolejności:

roze rang di labe – koloru róży usta
sama rang di oko – koloru nieba oczy

9.2.3. Zdania podrzędne

Partykułami modyfikatorowymi mogą być tworzone również zdania podrzędne.

Tutaj jo ma podobną rolę co polskojęzyczny zaimek który.

ye si man jo mi vide. – On jest człowiekiem_, którego widziałem_.

Jeśli zdanie podrzędne nie ma podmiotu, ale zawiera dopełnienie (tj. jeśli orzeczenie jest przechodnie), rzeczownik z zdania nadrzędnego jest w domyśle podmiotem zdania podrzędnego.

mi vide man jo yam aple. – Widzę człowieka_, który je jabłka_.

9.3. Partykuły modalne

Partykuły modalne wyrażają, o czym mówiący myśli w relacji z słuchaczem. Partykuły modalne są powszechnie używane w wielu językach. Wschodniopazjatyckie języki, włączając w to chiński i japoński, używają słynnych patykuł kończących zdania.

W Panduni, partykuła modalna opisuje następne słowo lub całe zdanie, gdy partykuła modalna jest ostatnim słowem w zdaniu.

Partykuła plus (też) jest dość dobrym przykładem.

ye yam bir plus. – On/ona też pije piwo.
ye yam plus bir. – On/ona pije też piwo.
ye plus yam bir. – On/Ona też pije piwo.
plus ye yam bir.Też on/ona pije piwo.

Partykuły modalne mogą działać na każde słowo, włączając w to zimki i liczebniki, których przymiotniki nie mogą opisywać.

9.4. Partykuły czasu i aspektu

W Panduni, czas może być wyrażany słowami czasu i wyrażeniami czasu, jeśli trzeba. Ogólne słowa czasu to pas (przeszłość), zai (teraźniejszość) i futur (przyszłość). Działają jak przymiotniki i przysłówki, więc zazwyczaj ich miejsce jest przed orzeczeniem lub na końcu zdania.

mi ten un mau na pas. – Miałem koty w przeszłości.
a mi ten no mau na zai. – Ale nie mam kotów teraz.
bil, mi ten mau na futur. – Może będę miał koty w przyszłości.

Naturalnie, wszystkie słowa czasu są używane, gdy są potrzebne. Zazwyczah wystaerczy wspomnieć czas tylko raz, na początku tekstu, a nie w każdym zdaniu, jeśli czas się nie zmienia.

10. Przyimki

10.1. Przyimiki miejsca i czasu

Pandunia ma cztery przyimki miejsca i czasu.

  1. na – obecność, miejsce lub moment (zazwyczaj): wraz z, przy, w, na, obok, podczas
  2. ze – pochodzenie, początek lub przyczyna: od, z, ponieważ
  3. do – cel, przeznaczenie lub koniec: do, aż, dla

Przysłówek rozpoczyna wyrażenie przyimkowe. W prostym wyrażeniu przyimkowym przyimek jest uzupełniony zaimkiem lub rzeczownikiem.

mi na hotel. – Jestem w hotelu.
mi sona na hotel. – Śpię w hotelu.
mi sona ze sham to suba. – Śpię od wieczora do rana.
mi safar ze London do Paris. – Podróżuję od Londynu do Paryża.

Przyimki mogą być też użyte jako rozpoczęcie zdania okolicznikowego czasu.

mi dele ze tu ga. – Czekam, od kiedy wyszłaś.
mi dele do tu lai dom. – Zaczekam, aż wrócisz do domu.
mi dele na tu sona. – Czekam, kiedy śpisz.

10.1.2. na

na jest przyimkiem wszelkiego zastosowania. Jego podstawowym znaczeniem jest "przy".

mi esta na dom. Stoję przy domu.

mi loga na pandunia. Mówię przy Panduni.
Mówię w Panduni.

mi loga na dosti na pandunia na fon. Mówię przy przyjaciołach przy Panduni przy telefonie. Mówię z przyjaciółmi w Panduni przez telefon.

10.1.3. Czasowniki jako przyimki

W Panduni kilka czasowników działa jak przyimki lub przypadki gramatyczne w języku polskim.

mi gata pang. – Kroję chleb.
mi gata pang, uze caku. – Kroję chleb, używam noża. (Kroję chleb nożem.)

mi dele dura du hor. – Czekam, (to) trwa dwie godziny. (Czekam przez dwie godziny.)

Oto kilka czasowników, których można użyć jak przyimków:

bada – podążać; po, za
dura – trwać; podczas, przez
jung – być skocentrowanym; między, w środku
loka – zajmować, być zlokalizowanym; w, na
gola – otaczać; wokół, dookoła
supra – przekraczać; nad, ponad
sabu – być spowodowanym przez; przez, ponieważ, bo

10.1.4. Czasowniki bez przyimów

Przyimki nie są używane tak często w Panduni jak w języku polskim. W wielu zdaniach, czasownik wyraża wystarczająco wiele.

mi lai dom. – Przychodzę do domu.
tu side na kursi. – Siedzisz na krześle.
ye kushe na sofa. – Leży na sofie.
peshe boi na sui. – Ryba pływa w morzu.
jang ja marche na dau. – Wojownicy maszerują na drodze.

10.2. Przyimek relacji

Przyimek ka wyraża sposób lub styl. Odpowiada polskojęzycznym przyimkom jak, niż, jakby.

mi sabe pandunia ka guru. – Znam Pandunię jak mistrz.

ka wiąże czasownik lub przymiotnik z punktem odniesienia. W powyższym przykładzie sabe (wiedzieć) jest czasownikiem, a guru (mistrz) jest punktem odniesienia.

ka jest też używany, gdy porównywane są przymiotniki.

bacha si min dai ka papa. – Dziecko jest mniejsze niż ojciec. lau papa si par dai ka papa. – Dziadek jest tak duży jak ojciec.

ka wiąże przysłówki porównania – mas (bardziej), min (mniej) i par (tak samo) – z punktem odniesienia, którym jest papa (ojciec) w powyższych przykładach.

12.2. Hierarchia Części Mowy

Język mówiony jest stumieniem dźwięków budujących słowa. Język pisany, w przypadku Panduni, jest strumieniem liter, od lewej do prawej, które budują słowa. Tak więc każde wyrażenie jest sekwencją słów. Jakkolwiek, nie wszystkie słowa są równe. Istnieje hierarchia słów. Orzeczenie jest strukturalnym centrum zdania i pozostałe słowa są pośrednio lub bezpośrednio z nim połączone.

Każde zdanie może zostać narysowane jako drzewo, gdzie centralne słowa są wyżej, a zależne słowa – niżej. Na przykład, zdanie mi vide tu (Widzę cię) może zostać rozrysowane w postaci poniższego drzewa:

mi vide tu.

   vide
  ┌─┴─┐
 mi   tu

Przymiotniki i liczebniki wskazują na ich główne słowo, rzeczownik:

mi vide tin jovan jen.

   vide
  ┌─┴──┐
 mi   jen 
       |
     jovan
       |
      tin

Hierarchia części mowy w Panduni od bardziej do mniej centralnych jest, jak następuje.

  1. Spójniki: e, o, a
  2. Łączniki: di, da
  3. Przyimki: na, do, ze
  4. Czasowniki
  5. Rzeczowniki i zaimki
  6. Partykuły czasu, aspektu i trybu
  7. Liczebniki
  8. Przymiotniki

Następujący przykłas pokazuje, jak zasięg działa na finalną pozycję słów w hierarchii drzewa. Na przykład, chociaż i jest ogólnie wyżej niż sabu, tutaj jego zasięg obejmuje tylko yusef i Sara. sabu jest na szczycie, bo łączy dwa zdania podrzędne.

yusef i Sara vol shula pandunia, sabu ye si bon dunia basha.

                    sabu
           ┌──────────┴──────────┐
          vol                   si
      ┌────┴──────┐           ┌──┴──┐
      i         shula        ye    basha
  ┌───┴───┐    ┌──┴────┐            |
yusef   Sara       pandunia       dunia
                                    |
                                   bon