0. Wstęp

Ta gramatyka opisuje typy słów i kolejność słów w Panduni. Jakkolwiek, można się nauczyć Panduni bez czytania tej gramatyki, na przykład rozmówkami i słownikiem.

Wszyscy nauczyciele języków wiedzą, że język staje się trudniejszy do nauki, gdy uczeń musi uczyć się rozróżniać rzeczy, do których rozróżniania nie jest przyzwyczajony. Dlatego uczniowie mają problemy z rzeczami jak: nieregularna ortografia, deklinacja, konieczne czasy gramatyczne, tony, zgodność przymiotnika z rzeczownikiem, odmiana grzecznościowa, harmoniczność spółgłoski i samogłoski, koniczne rozróżnianie płci i tak dalej.

Pandunia nie jest trudnym do nauki językiem. Nie ma żadnych wyżej wspomnianych złożoności. Zamiast tego, ma prostą gramatykę, relatywnie proste słownictwo i proste, fonetyczne pismo.

Jedną rzeczą, o której należy pamiętać, ucząc się Panduni, jest to, że nie jest to sztywny, nakierowany na zasady język, w którym jest "właściwy" i "niewłaściwy" sposób wyrażania się. Ważne, żeby inni cię rozumieli. Konsekwentnie, większość języka to leksykalne elementy (słowa, które mają znaczenie, jak "książka" lub "jeść"), a niewielka jego część to czysto gramatyczne pojęcia (jak liczba i czas gramatyczny).


1. Podstawowe Zasady

Oto 11 podstawowych zasad języka Pandunia.

  1. Ortografia odzwierciedla dokładnie wymowę.
  2. Akcentowana jest sylaba przed ostatnią spółgłoską.
  3. Rzeczowniki mają jedną, niezmienną formę.
  4. Przymiotnik i przysłówek mają tę samą formę. Poprzedzają słowa, które opisują. Często przymiotniki kończą się na -i.
    • przykład 1.: bon pang = Dobry chleb.
    • przykład 2.: tu bon loga. = Mówisz dobrze.
  5. Wyrazy złożone są formowane przez umieszczanie słów obok siebie.
    • przykład: poste sanduke = skrzynka pocztowa
  6. Czasowniki, które kończą się na -a, wskazują szyk zdania podmiot-orzeczenie-dopełnienie.
    • przykład: mi nyama pang. = Jem chleb.
  7. Czasowniki, które kończą się na -u, wskazują szyk zdania dopełnienie-orzeczenie-podmiot.
    • przykład: pang nyamu. = Jabłko jest jedzone.
  8. Czasowniki nie zmieniają się ze względu na osobę lub liczbę.
  9. W strukturze osiowej, dopełnienie przechodniego czasownika działa jako podmiot następnego czasownika.
    • przykład: mi cing tu dona mone. = Proszę cię, żebyś dał mi pieniądze.
  10. Zaimki Mogą być opuszczane, gdy są oczywiste i zbędne.
    • mi kia tu baxa pandunia?kia tu baxa pandunia? = Mówisz w Panduni?
    • mi cing tu loga ming.cing loga ming. = Proszę, mów wyraźnie.
  11. Słowa pochodne mają opcjonalne zakończenie. Przymiotniki kończą się na -i, rzeczowniki na -e, a czasowniki na -a lub -u.

2. Rzeczowniki

2.1. Nieodmienne

Rzeczownik jest słowem, które nazywa rzeczy. Jak wszystkie słowa w Panduni, rzeczowniki są nieodmienne. Taka sa forma jest używana w liczbie pojedynczej i mnogiej, podmiocie i dopełnieniu.

batú - kamień, kamienie meze - stół, stoły kurse - krzesło, krzesła suy - woda

Dosyć często liczba jest znana, bo została określona wcześniej.

2.2. Liczba

Liczba nie wpływa na rzeczowniki, tj. rzeczowniki mają te same formy w liczbie mnogiej i pojedynczej.

Prostym sposobem wyrażenia liczby mnogiej jest rzeczownik.

batú batú - kamienie, wiele kamieni xing xing - gwiazdy, wiele kamieni

2.3. Rodzaj

Pandunia nie ma rodzaju gramatycznego (tj. męskiej, żeńskiej i/lub nijakiej kategorii).

Kilka słów niesie naturalny rodzaj. Na przykład fem (kobieta) jest żeńska, a man (mężczyzna) jest męski.

2.4. Wyrazy złożone

Dwa lub więcej rzeczowników może być połączone, by utworzyć wyraz złożony. Ostatnie słowo ma największe znaczenie w wyrazie złożonym, a słowa, które są przed nim tylko zmieniają znaczenie.

xing grupe - gwiazdozbiór


3. Modyfikatory

Modyfikator to słowo, które dodaje jakąś wartość lub opis do rzeczy wyrażonej innym słowem, np. dobry, duży, źle, szybko.

3.1. Opisywanie rzeczownika

Przymiotnik to słowo, które dodaje określoną cechę rzeczownikowi. W Panduni przymiotnik to modyfikator, który jest przed rzeczownikiem.

day batú - duży kamień day meze - duży stół gaw meze - wysoki stół bon kurse - dobre krzesło

Przymiotnik może też być po rzeczowniku. Często ten typ wyrażeń może być rozumiany jako pełne zdanie, w których czasownik być jest pozostawiony w domyśle.

batú day. - Kamień jest duży. meze gaw. - Stół jest wysoki.

Naturalnie, przymiotniki mogą być po obu stronach rzeczownika.

day meze gaw. - Duży stół jest wysoki.

3.2 Opisywanie czasownika

Przysłówek to słowo, które opisuje czasownik lub inną modyfikator.

W Panduni przysłówek to modyfikator, który znajduje się przed czasownikiem lub na końcu zdania.

mi bon sona. - Ja dobrze śpię. mi sona bon. - Śpię dobrze. tu baxa pandunia bon. - Mówisz w Panduni dobrze.

3.4 Opisywanie innego modyfikatora

Modyfikator może opisywać też inny modyfikator. Na przykład day (duży) i lil (mały) mogą być używane jako przysłówki intensyfikujące.

day ren - duża osoba lil ren - mała osoba sundar ren - ładna osoba

day sundar ren - bardzo ładna osoba lil sundar ren - trochę ładna osoba

Modyfikatory mogą być oddzielane i (i).

lil i sundar ren - mała i ładna osoba

3.5. Porównanie

Modyfikatory mogą być porównane.

  • max (bardziej) oznacza porównanie niższości
  • maxim (najbardziej) oznacza stopień najwyższy
  • min (mniej) oznacz porónanie niższości
  • minim (najmniej) oznacza stopień najniższy
  • sem (jak) oznacza porównanie równości

Partykuła ka łączy przysłówki porównania z obiektem porównania.

mi si max bon ka tu. - Jestem lepszy od ciebie. tu loga sem bon ka mi. - Mówisz tak dobrze, jak ja.

3.6. Końcówki modyfikatorów

Przymiotniki domyślnie kończą się na -i. Końcówka jest używana zawsze w słowach pochodzących od rdzenie działania lub rdzeni rzeczy. Np. logi mówiony, suki miły, kitabi pisemny.

Zakończenie nie jest stosowane przy rdzeniach-opisach, kończących się pojedynczą spółgłoską, łatwą w wymowie. Np. bon dobry, sundar ładny.


4. Liczby

Czasem wiadomo z kontekstu, o ilu obiektach mowa. Na przykład, słowo sol (Słońce) normalnie odnosi się do jednego Słońca, bo istnieje tylko jedno.

Ilość może być wyrażana liczbami i innymi słowami odnoszącymi się do niej. Są umieszczane przed słowem lub wyrażeniem, które opisują.

un xing - jedna gwiazda do xing - dwie gwiazdy sam xing - trzy gwiazdy xaw xing - trochę gwiazd poli xing - kilka gwiazd (dwie lub więcej) multi xing - wiele gwiazd

un day meze - jeden duży stół do day kurse - dwa duże krzesła sam bon kurse - trzy dobre krzesła

Liczbeniki porządkowe pojawiają się po słowach, które opisują.

fen un - pierwsza cząść fen do - druga część fen sam - trzecia część

Podstawowe liczebniki to:

  • 0 nul
  • 1 un
  • 2 do
  • 3 sam
  • 4 car
  • 5 lim
  • 6 sis
  • 7 set
  • 8 bat
  • 9 noy

Większe liczby są tworzone przez wstawianie kolejnych cyfr - dokładnie tak, jak są zapisywane w uniwersalnym liczbowym języku matematyki.

  • 10 un nul lub des
  • 11 un un
  • 12 un do
  • 13 un sam
  • 20 do nul
  • 21 do un
  • 22 do do
  • 100 un nul nul lub hon
  • 101 un nul un lub hon un
  • 200 do nul nul lub do hon

Liczby większe od 999 mogą używać wielokrotności z Międzynarodwego Systemu Jednostek Miar. Na przykład kilo oznacza wielokrotność tysiąca.

  • 1000 kilo
  • 1 000 000 mega
  • 1 000 000 000 giga
  • 1 000 000 000 000 tera
  • 1015 peta
  • 1018 eksa
  • 1021 zeta
  • 1024 yota

5. Zaimki

5.1. Zaimki osobowe

Zaimki mogą zastępować słowa-rzeczy i wyrażenia-rzeczy.

mi - ja, mnie tu - ty, ciebie ye - on, ona, ono mimen - my tumen - wy yemen - oni, one

se - się, siebie

mi wida se - Widzę się. ye wida se - Widzi się. mimen wida se. - Widzimy się.

5.2. Zaimki wskazujące

Zaimki wskazujące to:

ce - ten le - tamten

mi wola ce. - Chcę ten.

Kończą się na -i, gdy działają jak przymiotniki, tj., kiedy są przed rzeczownikiem.

ci maw - Ten kot li maw. - Tamten kot

5.3. Zaimki pytające

ke jest zaimkiem pytającym ogólnego zastosowania. Załatwia robotę polskich kto i co.

ke? - Kto lub co?

Przymiotnikowy zaimek pytający to ki i znaczy tyle, co polskie jaki.

ki xey? - Co? (Jaka rzecz?) ki ren? - Kto? (Jaka osoba?) ki zaman? - Kiedy? (Jaki czas?) ki yang? - Jak? (Jaki sposób?)


6. Czasowniki

6.1. Ogólnie

Czasownik opisuje działanie lub wydarzenie, np. jeść, mówić, patrzeć, myśleć.

Pandunia ma dwa typy czasowników: czasowniki kończące się na -a i czasowniki kończące się na -u. Zakończenia decydują o kolejności innych części zdania (podmiotu i dopełnienia), więc budowa zdania zależy od typu czasownika.

Wyjaśnienie oznaczenień:

  • O - dopełnienie
  • S - podmiot
  • V - orzeczenie

6.2. Czasowniki kończące się na -a

Czasowniki kończące się na -a używają tego trójkątnego wzoru.

Trójkąt szyku zdania dla czasowników kończących się na -a

  V
 ↗ ↘
S ← O

6.2.1. Szyk SVO

Najpowszechniejszym szykiem zdania w Panduni jest podmiot-orzeczenie-dopełnienie (SVO). W tej strukturze podmiot pojawia się jako pierwszy, jako drugie - orzeczenie, a jako trzeci - dopełnienie.

podmiot-orzeczenie-dopełnienie

  V
 ↗ ↘
S   O

Przykłady: mi wida yemen. - Ja wizę ich. tu baka pang. - Ty pieczesz chleb.

6.2.2. Szyk OSV

Drugim szykiem w tym trójkącie jest OSV. Jest częsta w zdaniach podrzędnych.

dopełnienie-podmiot-orzeczenie

  V
 ↗
S ← O

Przykłady: ke tu wida? - Co ty widzisz? mi nyama pang, jo tu baka. - Jem chleb, który ty upiekłeś.

6.2.3. Szyk VOS

Trzecim szykiem w tym trójkącie jest VOS, który jest rzadko używany.

orzeczenie-dopełnienie-podmiot

  V
   ↘
S ← O

6.3. Czasowniki, kończące się na -u

Czasowniki kończące się na -u używająuse this triangular pattern.

Trójkąt szyku zdania dla czasowników kończących sie na -u

  V
 ↗ ↘
O ← S

6.3.1. Szyk SOV

Szyk SOV jest powrzechnie używany alternatywnie do szyku SVO.

podmiot-dopełnienie-orzeczenie

  V
 ↗
O ← S

Przykłady: mi yemen widu. - Ja ich widzę. tu pang baku. - Ty chleb jesz.

6.3.2. Szyk OVS

Szyk OVS jest powszechny w "biernych" zdaniach.

dopełnienie-orzeczenie-podmiot

  V
 ↗ ↘
O   S

Przykłady: pang baku tu. - Chleb jest pieczony przez ciebie./Chleb pieczesz ty. tu suku mi. - You are pleased by me.

6.3.3. Szyk VSO

Szyk VSO jest bardzo rzadki ale możliwy.

orzeczenie-podmiot-dopełnienie

  V
   ↘
O ← S

6.3. Zdanie w stronie biernej

W zdaniu w stronie biernej jest tylko dopełnienie i orzeczenie ale żadnego podmiotu(tj. agenta).

mi widu. - Ja jestem widziany. pang baku. - Chleb jest pieczony. kupe kaputu. - Kubek jest niszczony.

6.4. Zakończenia czasowników

Większość czasowników kończy się na -a i -u. Garść czasowników nie ma standardowego zakończenia.


7. Zdania

8.1. Obserwacje

Obserwacje to najprostszy typ zdania. Mogą się składać z tylko jednego słowa, które zwraca uwagę słuchacza.

maw! - Kot! pluva! - Pada!

7.2. Zdania oznajmujące

7.2.1. Z podmiotem-zaimkiem

Normalnie zdanie składa się z podmiotu i predykatu. W najprostrzych zdaniach podmiot to zaimek osobowy, a predykat to przymiotnik lub rzeczownik.

mi bon. - Jestem dobry. ye nowi. - To jest nowe. ye sara. - Ona to Sara.

Słowo no jes dodawane, by tworzyć przeczenie.

mi no bon. - Nie jestem dobry. ye no nowi. - To nie jest nowe. ye no sara. - Ona to nie Sara.

Również dwa zaimki osobowe mogą być zestawione.

mi si ye. - Ja jestem nim/nią. mi no tu. - Ja Nie jestem tobą.

7.2.2. Z podmiotem-rzeczownikiem

Gdy podmiot jest rzeczownikiem, słowo si (tak) jest dodawane przed predykatem w zdaniach pozytywnych. Przeczenia używają no, jak wyżej.

sara si bon. - Sara jest dobra. batu si day. - Kamień jest duży. meza si nowi. - Stół jest nowy. meza no law. - Stół nie jest stary.

7.2.3. Z podmiotem-przymiotnikiem

Ta sama zasada działa przy zdaniach z dwoma przymiotnikami.

jowan si sundar. - Młode jest piękne. nowi no law. - Nowe nie jest stare.

7.2.4. Być

Pandunia nie używa czasownika jak "być" języka polski.

7.3. Zdania czynne

W predykatach czynności, główne zdanie w predykatacie to czasownik (tj. słowo-czynność). W Panduni, czasowniki są łatwe do rozpoznania, bo większość kończy się na -a lub -u.

Zdania czynne używające czasownika kończącego się na -a mają szyk podmiot-orzeczenie-dopełnienie (SVO).

mi nyama apel. - Ja jem jabłka. mi auda musike. - Ja słucham muzyki. mi wida tu. - Ja widzę cię.

Czasowniki kończące się na -u są użwane w szyku podmiot-dopełnienie-orzeczenie (SOV).

mi apel nyamu. - Ja jabłka jem.

SOV i SVO są dwoma najpowszechniejszymi szykami zdania w językach świata. SOV jest używany w językach jak hindi-urdu, tamil, tureckim, japońskim i koreańskim. SVO jest używany w (między innymi) językach: angielskim, hiszpańskim, mandaryńskim, indonezyjskim i współczesnym arabskim.

7.4. Zdania bierne

7.4.1. Szyk OV

W stronie biernej nie ma podmiotu-agenta w zdaniu. Jest tylko dopełnienie i orzeczenie. Normalnie strona bierna jest wyrażana szykiem zdania dopełnienie-orzeczenie (VO) z czasownikiem kończącym się na -u.

tu widu. - Ty jesteś widziany. musike audu. - Muzyka jest słyszana. pang baku. - Chleb jest pieczony.

Tu skupienie pada na dopełnienie, które jest pierwszym słowem w zdaniu. Dopełnienie jest biernym aktorem poddawanym działaniu.

Agent może być wspomniany po czasowniku z lub bez przyimka du.

tu widu mi. - Jesteś widziany przez mnie. tu widu du mi. - Jesteś widziany przez mnie.

7.4.2. Szyk VO

W szyku zdania dopełnienie-orzeczenie (VO) skupienie pada na orzeczenie.

wida tu. - Widzenie cię. auda musike. - Słuchanie muzyki. baka pang. - Pieczenie chleba.

7.5. Wszystkie możliwe szyki zdania

Jest sześc możliwych szyków zdania dla zdania przechodniego. W praktyce, wszystkie są możliwe w Panduni.Są możliwe dzięki dwóm zakończeniom czasowników, które decydują o kolejności dwóch pozostałych podstawowych części zdani (podmiotu i dopełnienia).

Różne części zdania stawiają nacisk na różne części zdania: podmiot, dopełnienie lub orzeczenie. Nacisk lub uwaga są skupione na pierwszej części zdania.

1. Z czasownikiem kończący się na -a
    - dopełnienie-podmiot-orzeczenie (OSV) : musike mi auda.
    - podmiot-orzeczenie-dopełnienie (SVO) :        mi auda musike.
    - orzeczenie-dopełnienie-podmiot (VOS) :           auda musike mi.
2. Z czasownikiem kończącym się na -u
    - podmiot-dopełnienie-orzeczenie (SOV) : mi musike audu.
    - dopełnienie-orzeczenie-podmiot (OVS) :    musike audu mi.
    - orzeczenie-podmiot-dopełnienie (VSO) :           audu mi musike.

Część zdania, która jest dalej od czasownika, może zostać opuszczona. Na przykład musike mi auda (OSV) może być skrócone do mi auda (SV). Podobnie mi musike audu (SOV) może być skrócone do musike audu (OV).

Typowe szyki zdań w codziennej Panduni to SVO, SOV i OSV. Pozostałe szyki zdań mogą być słyszane w poezji i innych formach języka literackiego.

7.6. Struktura osiowa

7.6.1. Podstawowa struktura osiowa (SVOVO)

W strukturze osiowej szyk zdania to: podmiot – orzeczenie 1. – dopełnienie 1. – orzeczenie 2. – dopełnienie 2.

Dopełnienie 1. spełnia podwójną rolę. Jest jednocześnie dopełnieniem dla orzeczenia 1. i podmiotem dla orzeczenia 2.

mi wol tu nyama sabze. - Ja chcę ty jesz warzywa.

W powyższym przykładzie, mi wol ma tu jako swoje dopełnienie; jednocześnie tu działa jako podmiot następnego predykatu, nyama sabze, więc tu jest osią całego zdania.

7.7. Seryjne czsowniki

Wszystkie słowa-czyny (czasowniki), które pojawiają się jeden po drugim są aktywowane przez podmiot. Mogą być dwa, trzy albo i więcej słów-czynów w serii.

  1. mi enda dom. - Idę do domu.
  2. mi ken enda dom. - Mogę iśc do domu.
  3. mi wol ken enda dom. - Chcę móc iść do domu.

7.8. Opuszczanie zaimka

W pewnych typach wyrażeń zaimki są opuszczane dla zwięzłości. Dochodzi do tego szczególnie w rozkazach i prośbach.

7.8.1. Krótka struktura osiowa (VOVO)

mi kia tu baxa pandunia. - Pytam mówisz w Pandunia. kia tu baxa pandunia? - Czy mówisz w Panduni?

7.8.2. Krótka struktura osiowa (VVO)

mi cing tu lay dom. - Proszę cię, żebyś wrócił do domu. cing lay dom! - Proszę, wróć do domu! (Dosłownie Prosić wrócić dom!)


8. Spójniki

8.1. Podstawowe spójniki

  1. i i (łączy dwa podobne słowa lub wyrażenia)
  2. u lub (łączy dwa alternatywne słowa lub wyrażenia)
  3. a - ale (wprowadza słowo lub wyrażenie, które które kontrastuje lub zaprzecza poprzedzającemu słowu lub wyrażeniu)

mi suku maw i waf. - Lubię koty i psy. mi suku maw u waf. - Lubię koty lub psy. mi suku maw a no waf. - Lubię koty ale nie psy.


9. Partykuły

9.1. Potwierdzenie i Przeczenie

9.1.1. Potwierdzenie

Partykuła si potwierdza, a no przeczy. Inaczej, si oznacza "być", a no znaczy "nie być".

Wyrażenia są domyślnie twierdzące, więc słowo si nie jest zawsze potrzebne. Jakkolwiek, jest szczególnie poręczne w wyrażaniu stanu.

mi si ren. - Ja jestem osobą. ye si nowi meza. - To jest nowy stół.

9.1.2. Przeczenie

Takie zdania mogą być prosto zaprzeczane przez no.

mi no ren. - Ja nie jestem osobą. ye no nowi meza. - To nie jest nowy stół.

Słowo no jest używane do zaprzeczania czegokolwiek. Działa zawsze na następne słowo.

mi wida tu. - Ja widzę cię. mi no wida tu. - Ja nie widzę cię. mi wida no tu a yemen. - Ja widzę nie ciebie,ale ich.

Partykuły si i no są używane też do odpowiadania na pytania.

kia tu wida mi? - Czy widzisz mnie? si. (mi wida tu.) - Tak. (Widzę się.) no. (mi no wida tu.) - Nie. (Nie widzę cię.)

Partykuły modyfikatorowe

Partykuły da i du są używane do oznaczania posiadania i opisu. da łączy opisujące słowo lub wyrażenie z opisywanym słowem. du działa w przeciwnym kierunku. Łączy opisywane słowo z modyfikatorem.

9.2.1. Posiadanie

Partykuła modyfikatorowa może być używana przy każdym posiadającym rzeczowniku lub zaimku.

Przed da pojawia się posiadacz, a po nim posiadany obiekt.

maria da mama - Marii matka mi da dom - mój dom mi da papa da dom - mojego ojca dom

Przed da pojawia się posiadany obiekt, a po nim posiadacz.

mama du maria - matka Marii dom du mi - dom mój dom du papa du mi - dom ojca mojego

9.2.2. Nadawanie cech przymiotnikami

Innym sposobem użycia tych partykuł jest łączenie przymiotnika lub innych słów z rzeczownikiem. To daje nam więcej informacji o rzeczowniku, a partykuła objaśnia, na którym końcu jest główny rzeczownik.

Partykuły modyfikatorowe są użyteczne do tworzenia złożonych przymiotników, które składają się z dwóch lub większej liczby słów.

labe du roza rang - usta koloru róży yen du saman rang - oczy koloru nieba

Lub w przeciwnej kolejności:

roza rang da labe - koloru róży usta saman rang da yen - koloru nieba oczy

9.2.3. Zdania podrzędne

Partykułami modyfikatorowymi mogą być tworzone również zdania podrzędne.

Tutaj du ma podobną rolę co polskojęzyczny zaimek który.

ye si man du mi wida. - On jest człowiekiem, którego widziałem.

Jeśli zdanie podrzędne nie ma podmiotu, ale zawiera dopełnienie (tj. jeśli orzeczenie jest przechodnie), rzeczownik z zdania nadrzędnego jest w domyśle podmiotem zdania podrzędnego.

mi wida man du nyama apel. - Widzę człowieka, który je jabłka.

Można też tworzyć zdania podrzędne używają da. Wtedy zdanie podrzędne poprzedza rzeczownik opisywany. Czasownik jest zamieniane w imiesłów przez umieszczanie da od razu po nim.

mi wida apel nyamu da man. - Widzę jedzącego jabłka człowieka.

buke dugu da ren na kamer. = Czytająca książki osoba jest w pokoju. ye duga da buke na meza. = Przez niego/nią czytana książka jest na stole.

9.3. Partykuły modalne

Partykuły modalne wyrażają, o czym mówiący myśli w relacji z słuchaczem. Partykuły modalne są powszechnie używane w wielu językach. Wschodniopazjatyckie języki, włączając w to chiński i japoński, używają słynnych patykuł kończących zdania.

W Panduni, partykuła modalna opisuje następne słowo lub całe zdanie, gdy partykuła modalna jest ostatnim słowem w zdaniu.

Partykuła plus (też) jest dość dobrym przykładem.

ye nyama bir plus. - On/ona też pije piwo. ye nyama plus bir. - On/ona pije też piwo. ye plus nyama bir. - On/Ona też pije piwo. plus ye nyama bir. - Też on/ona pije piwo.

Partykuły modalne mogą działać na każde słowo, włączając w to zimki i liczebniki, których przymiotniki nie mogą opisywać.

9.4. Partykuły czasu i aspektu

W Panduni, czas może być wyrażany słowami czasu i wyrażeniami czasu, jeśli trzeba. Ogólne słowa czasu to pas (przeszłość), zay (teraźniejszość) i futur (przyszłość). Działają jak przymiotniki i przysłówki, więc zazwyczaj ich miejsce jest przed orzeczeniem lub na końcu zdania.

mi ada maw pas. - Miałem koty w przeszłości. a mi no ada maw zay. - Ale nie mam kotów teraz. munkin mi ada maw futur. - Może będę miał koty w przyszłości.

Uwaga! Czasowniki nie są odmieniane, dlatego czasownik ada pozostał taki sam w każdym czasie w powyższych przykładach.

Naturalnie, wszystkie słowa czasu są używane, gdy są potrzebne. Zazwyczah wystaerczy wspomnieć czas tylko raz, na początku tekstu, a nie w każdym zdaniu, jeśli czas się nie zmienia.


10. Przyimki

10.1. Przyimiki miejsca i czasu

Pandunia ma cztery przyimki miejsca i czasu.

  1. na - obecność, miejsce lub moment (zazwyczaj): wraz z, przy, w, na, obok, podczas
  2. be - nieobecność lub brak: bez
  3. ze - pochodzenie, początek lub przyczyna: od, z, ponieważ
  4. to - cel, przeznaczenie lub koniec: do, aż, dla

Przysłówek rozpoczyna wyrażenie przyimkowe. W prostym wyrażeniu przyimkowym przyimek jest uzupełniony zaimkiem lub rzeczownikiem.

mi na hotel. - Jestem w hotelu. mi sona na hotel. - Śpię w hotelu. mi sona ze xam to suba. - Śpię od wieczora do rana. mi safara ze london to paris. - Podróżuję od Londynu do Paryża.

Przyimki mogą być też użyte jako rozpoczęcie zdania okolicznikowego czasu.

mi denga ze tu enda. - Czekam, od kiedy wyszłaś. mi denga to tu lay dom. - Zaczekam, aż wrócisz do domu. mi denga na tu sona. - Czekam, kiedy śpisz.

10.1.2. na

na jest przyimkiem wszelkiego zastosowania. Jego podstawowym znaczeniem jest "przy".

mi stasa na dom. Stoję przy domu.

mi loga na pandunia. Mówię przy Panduni. Mówię w Panduni.

mi loga na doste na pandunia na fon. Mówię przy przyjaciołach przy Panduni przy telefonie. Mówię z przyjaciółmi w Panduni przez telefon.

10.1.3. Czasowniki jako przyimki

W Panduni kilka czasowników działa jak przyimki lub przypadki gramatyczne w języku polskim.

mi kata pang. - Kroję chleb. mi kata pang, uza caku. - Kroję chleb, używam noża. (Kroję chleb nożem.)

mi denga dura do hor. - Czekam, (to) trwa dwie godziny. (Czekam przez dwie godziny.)

Oto kilka czasowników, których można użyć jak przyimków:

bada - podążać; po, za dura - trwać; podczas, przez jungu - być skocentrowanym; między, w środku loka - zajmować, być zlokalizowanym; w, na sirka - otaczać; wokół, dookoła supra - przekraczać; nad, ponad karena - być spowodowanym przez; przez, ponieważ, bo

10.1.4. Czasowniki bez przyimów

Przyimki nie są używane tak często w Panduni jak w języku polskim. W wielu zdaniach, czasownik wyraża wystarczająco wiele.

mi laya dom. - Przychodzę do domu. (Dosłownie: Przychodzę dom.) tu sida kurse. - Siedzisz na krześle. (Dosłownie: Siedzisz krzesło.) ye lala sofa. - Leży na sofie. (Dosłownie: Leży sofę.) fixe nata daria. - Ryba pływa w morzu (Dosłownie: Ryba pływa morze.) jangar marca daw. - Wojownicy maszerują na drodze. (Dosłownie: Wojownicy maszerują drogę.)

10.2. Przyimek relacji

Przyimek ka wyraża sposób lub styl. Odpowiada polskojęzycznym przyimkom jak, niż, jakby.

mi saba pandunia ka guru. - Znam Pandunię jak mistrz.

ka wiąże czasownik lub przymiotnik z punktem odniesienia. W powyższym przykładzie saba (wiedzieć) jest czasownikiem, a guru (mistrz) jest punktem odniesienia.

ka jest też używany, gdy porównywane są przymiotniki.

bace si min day ka papa. - Dziecko jest mniejsze niż ojciec. opa si sem day ka papa. - Dziadek jest tak duży jak ojciec.

ka wiąże przysłówki porównania – max (bardziej), min (mniej) i sem (tak samo) – z punktem odniesienia, którym jest papa (ojciec) w powyższych przykładach.

11. Słowotwórstwo

Możliwe jest tworzenie nowych słów w Panduni. Pandunia ma produktywny system tworzenia nowych słów. Większość przyrostków używanych w Panduni jest już w międzynarodowym użyciu. Wiele z nich pochodzi z starożytnej greki, łaciny, języka arabskiego i języka perskiego.

11.1. Znaczniki części mowy

Pandunia używa zakończeń samogłoskowych do szybkiego słowotwórstwa. W tym systemie końcowa samogłoska słowa oznacza typ słowa. System stosuje się głównie do tych słów, które pochodzą od rdzeni-czynności i rdzenie-opisów. Część przymiotników pochodzi też od rdzeni-rzeczy. Zaimki, spójniki, liczebniki i partykuły są poza systemem słowotwórczym.

Pandunia korzysta z następujących zakończeń samogłoskowych do oznaczania części mowy:

  • a oznacza czasowniki w szyku podmiot-orzeczenie-dopełnienie (SVO)
  • u oznacza czasowniki w szyku dopełnienie-orzeczenie-podmiot (OVS)
  • i oznacza przymiotniki, tj. modyfikatory rzeczowników
  • e oznacza rzeczowniki pochodzące od rdzeni-czynności i rdzeni-opisów

Podane zakończenia samogłoskowe umożliwiają łatwą zmianę typu słowa. Zakończenie jest po prostu zamieniane na inne. Oto kilka przykładów:

loga - mówić (czasownik czynny) logu - być mówionym (czasownik bierny) logi - mówiony, słowny (przymiotnik) loge lub log - mowa, słow(a) (rzeczownik)

kitaba - pisać (czasownik czynny) kitabu - być pisanym (czasownik bierny) kitabi - pisany, pisemny (przymiotnik) kitabe lub kitab - pismo, tekst(y) (rzeczownik)

nowi lub now - nowy (przymiotnik) nowa - odnowić (czasownik czynny) nowu - stawać się nowym (czasownik bierny) nowe - nowość, nowa rzecz (rzeczownik)

Jest garść czasowników pojawiających się bez zakończenia. Są jednymi z najpowszechniejszych czasowników w Panduni.

ada - mieć (czasownik czynny) adu - należeć (czasownik bierny) ade - to, co jest posiadane (rzeczownik)

mus lub musu - musieć (czasowni bierny) musa - zmuszać (czasownik czynny) musi - obowiązkowy (rzeczownik)

11.1.2. Tworzenie czasowników

Dynamiczne czasowniki kończą się na -a i -u. Z wąskiej perspektywy zdania składającego się tylko z podmiotu i orzeczenia, można powiedzieć, że -a oznacza czasownik czynny, a -u oznacza czasownik bierny, więc loga znaczy mówić, a logu znaczy być mówionym.

  1. Jeśli rdzeń jest czynnością, jego forma czasownikowa będzie znaczyła "wykonać czynność". Na przykład z wide = "spojrzenie" otrzymujemy wida = "patrzeć".
  2. Jeśli rdzeń jest opisem, jak now- (nowi = nowy), jego forma czasownikowa będzie miała znaczenie "nadawać tę czynnośc". Na przykład z nowi = "nowy" otrzymujemy nowa = "czynić nowym" lub "odnowić".

11.1.3. Tworzenie rzeczowników

-e jest znacznikiem rzeczowników, to znaczy wyniku działania, więc loge oznacza mowę, która jest wynikiem mówienia. Dość często -e jest opuszczane, więc log może znaczyć tyle co loge.

Jeśli rdzeń słowa jest czynnością, jego forma rzeczownikowa będzie oznaczała produkt akcji. Na przykład, z kitab- = "pisać" otrzymujemy kitabe = "pismo" lub "tekst".

Jeśli rdzeń słowa jest opisem, jego forma rzeczownikowa będzie oznaczała przykład tej cechy. Na przykład, z now- = "nowy" otrzymujemy nowe = "nowość" tj. coś nowego.

Dodatkowe przyrostki dla rzeczowników są pokazane poniżej.

11.1.4. Tworzenie modyfikatorów

-i jest znacznikiem przymiotnika i przysłówkowego czasownika (tj. czasownika statycznego). Jest przyrostkiem przymiotnikowym ogólnego zastosowania.

Na przykład, z czasownika loga (mówić) otrzymujemy przymiotnik logi (mówiony, słowny). Z rzeczownika manux (człowiek), otrzymujemy przymiotnik manuxi (ludzki). Jakkolwiek, tylko nowotworzone przymiotniki muszą kończyć się na -i.

Słowa będące przymiotnikami od urodzenia nie potrzebują zakończenia. Dlatego, na przykład, bon (dobry) i sundar (ładny) nie kończą się na -i.

Jeśli rdzeń słowa jest opisem, jego forma przymiotnikowa będzie znaczyła "taki, który jest w stanie rdzenia". Na przykład, z now- = cecha nowości, otrzymujemy nowi = nowy, tj. taki, który jest nowy.

Jeżli rdzeń jest czynnością, jego forma przymiotnikowa będzie oznaczała stan, który jest wywołany tą akcją. Na przykład, z loga = "mówić" otrzymujemy logi = "mówiony". Odpowiadający przysłówek to logo = w sposób mówiony, ustnie.

Jeśli rdzeń jest rzeczą, objektem lub osobą, jego forma przymiotnikowa będzie znaczyła"taki, który jest jak rdzeń".

Jeśli rdzeń jest słowem na miejsce, jego forma przymiotnikowa będzie znaczyła "taki, który jest z tego miejsca".

iran Iran, irani irański pakistan Pakistan, pakistani pakistański amerika America, amerikai americański europa Europa, europai europejski asia Azja, asiai azjatycki

11.1.5. Słowa bez zakończenia

  1. Gdy rdzeń-rzecz służy jako rzeczownik, nie potrzebuje zakończenia rzeczownika.
  2. Gdy rdzeń-opis służy jako przymiotnik, nie potrzebuje zakończenia przymiotnika.
  3. Gdy rdzeń-czynność służy jako czasownik, nie zawsze potrzebuje zakończenia czasownika. (&lowast)
Rzeczownik Przymiotnik Czasownik
Rdzeń-rzecz manux manuxi -
Rdzeń-opis bone bon bona
Rdzeń-czynność wole woli wol

Uwaga! Pandunia nie podąża z zasadą o rdzeniach-czynnościach, by sądzimy, że normalnie jest użyteczniej zaznaczać czasowniki niż rzeczowniki. Tak więc rdzeń-czynność jak kitab (pisanie) daje dwa czasowniki, kitaba i kitabu – ale czysty rdzeń, kitab, jest używany jako rzeczownik!

11.2. Przyrostki słowotwórcze

11.2.1. -ar

Tworzy wykonawcę czynności z rdzeni-czynności. Określa osobę lub narzędzie wykonujące czynność.

loga mówić; logar mówca, ten, kto mówi baka piec; bakar piekarz, ten, kto piecze lida przewodzić; lidar przywódca, ten, kto przewodzi komputa liczyć, przetważać dane; komputar komputer marta zabijać; martar zabójca

11.2.2. -ur

Tworzy rzeczowniki oznaczające przedmioty czynności z rdzeni-czynności. Określa osobę lub rzecz, na której czynność jest wykonywana.

kriata tworzyć; kriatur stworzenie, to, co jest tworzone marta zabijać; martur to, co jest zabijane; przez rozszerzenie: męczennik folda składać; foldur folder, to, co jest składane

11.2.3. -ir

Tworzy rzeczowniki-agensów z rdzeni rzeczownikami. Określa kogoś kojarzonego ze rdzeniem.

sapat but; sapatir szewc musket muszkiet; musketir muszkieter kas kasa sklepowa; kasir kasjer

11.2.4. -ia

Tworzy rzeczowniki zbiorowe. Opisuje grupę elementów nazwanych rdzeniem jako całość.

manux człowiek; manuxia ludzkość, wszyscy ludzie jako grup kristi chrześcijanin, kristia chrześcijaństwo. wszyscy chrześcijanie jako grupa filsofe pogląd, mądrość życiowa; filsofia filozofia, dyscyplina mądrości

Te zakończenie jest często znajdywane w nazwach miejsc, szczególnie krajów. Jakkolwiek, te użycie nie jest systematyczne i nie jest potrzebne. Jest też wiele nazw krajów, które nie kończą się na -ia.

arab Arab, arabski; arabia Arabia rus Rosjanin, rosyjski; rusia Rosja turki Turek, turecki; turkia Turcja asia Azja indonesia Indonezia italia Włochy

Również abstrakcyjne rzeczowniki często kończą się na -ia.

nowi nowy, nowia nowość

11.2.5. -is-

Przyrostek przyczynowy.

saba wiedzieć sabisa czynić znanym, informować nota notować notisa powiadamiać

11.2.6. -ul-

Tworzy czasowniki odwracjające znaczenie podstawowego czasownika.

liga wiązać; ligula odwiązywać ziba zatykać, zamykać korkiem; zibula odtykać, wyciągąć korek.

12. Zaawancowane tematy

Uwaga: Możesz nauczyć się Panduni bez czytania tego rozdziału, ale jeśli jestś zainteresowany wewnętrznymi mechanizmami języka, to może być dla ciebie interesujące.

12.1. Relations between the endings

Rdzeń jst ideą mającą wiele twarzy: rzecz, stan, czyn i przejście.

  • E-słowo nazywa rzecz, której definiującą cechą (w danym kontekście) jest rdzeń.
  • I-słowo opisuje inne słowo rdzeniem. Rzecz nazwana innym słowem jest stanem rdzenia.
  • A-słowo jest czynem, który wytwarza rzecz charakteryzoaną rdzeniem. W innych słowach, A-słowo wytwarza E-slowo.
  • U-słowo jest przejściem prowadzącym do stanu rdzenia.

Zawsze sensownym jest stosowanie następujących formuł dla rdzenia, który jest czynnością.

  1. Opis: -i -e
    • kitabi kitabe. - Pisemne pismo.
    • dansi danse. - Taneczny taniec.
    • soni sone. - Senny sen.
    • rangi range. - Kolorowy kolor.
  2. Wytwarzanie: -a -e
    • kitaba kitabe. - Pisać pismo.
    • dansa danse. - Tańczyć taniec.
    • sona sone. - Śnić sen.
    • ranga range. - Kolorować kolor.
  3. Przejście: -e -u
    • kitabe kitabu. - Pismo jest pisane.
    • danse dansu. - Taniec jest tańczony.
    • sone sonu. - Sen jest śniony.
    • range rangu - Kolor jest kolorowany.

Nie są zbyt interesująsymi informacjami, ale są prawdziwe. Normalnie formuły wytwarzania i przejścia są stosowane do innych rdzeni należących do tej samej kategorii co oryginalne słowo. Na przykład, piszemy różne pisma, w tym listy, książki i powieści, i tańczymy różne tańce, w tym tango, sambę i polkę.

Te same formuły mogą być stosowane do rdzeni opisujących stan.

  1. Opis: -i -e
    • nowi nowe. - Nowa nowość.
    • longi longe - Długa długość.
  2. Wytwarzanie -a -e
    • nowa nowe. - Odnawiać nowość.
    • longa longe. - Przedłużanć długość.
  3. Przejście: -e -u
    • nowe nowu. - Nowość jest odnawiana.
    • longe longu. - Długość jest przedłużana.

Formuła opisu nadal daje sensowne (choć oczywiste) zdania. Formuły wytwarzania i przejścia działają lepiej dla stopniowych opisów (jak "długość") niż dwuwartościowych (jak "nowy"). Gdy coś jest nowe, nie może być odnowione, ale gdy coś jest już długie może zostać jeszcze bardziej przedłużone.

12.2. Hierarchia Części Mowy

Język mówiony jest stumieniem dźwięków budujących słowa. Język pisany, w przypadku Panduni, jest strumieniem liter, od lewej do prawej, które budują słowa. Tak więc każde wyrażenie jest sekwencją słów. Jakkolwiek, nie wszystkie słowa są równe. Istnieje hierarchia słów. Orzeczenie jest strukturalnym centrum zdania i pozostałe słowa są pośrednio lub bezpośrednio z nim połączone.

Każde zdanie może zostać narysowane jako drzewo, gdzie centralne słowa są wyżej, a zależne słowa - niżej. Na przykład, zdanie mi wida tu (Widzę cię) może zostać rozrysowane w postaci poniższego drzewa:

mi wida tu.

   wida
  ┌─┴─┐
 mi   tu

Przymiotniki i liczebniki wskazują na ich główne słowo, rzeczownik:

mi wida sam jowan ren.

   wida
  ┌─┴──┐
 mi   ren
       |
     jowan
       |
      sam

Hierarchia części mowy w Panduni od bardziej do mniej centralnych jest, jak następuje.

  1. Spójniki: i, u, a
  2. Łączniki: da, du
  3. Przyimki: na, ko, ze
  4. Czasowniki
  5. Rzeczowniki i zaimki
  6. Partykuły czasu, aspektu i trybu
  7. Liczebniki
  8. Przymiotniki

Następujący przykłas pokazuje, jak zasięg działa na finalną pozycję słów w hierarchii drzewa. Na przykład, chociaż i jest ogólnie wyżej niż karena, tutaj jego zasięg obejmuje tylko yusef i sara. karena jest na szczycie, bo łączy dwa zdania podrzędne.

yusef i sara wol darsa pandunia karena ye si bon dunia bax.

                   karena
           ┌──────────┴──────────┐
          wol                   si
      ┌────┴──────┐           ┌──┴──┐
      i         darsa        ye    bax
  ┌───┴───┐    ┌──┴────┐            |
yusef   sara       pandunia       dunia
                                    |
                                   bon